CẢI CÁCH RUỘNG ĐẤT VÀ SANG CHẤN XÃ HỘI

TMSS: Bài viết rất hay và trúng vào nhiều vấn đề xã hội. Đáng để đọc và suy gẫm!

Đặng Ngọc Quang dịch 

 

Ông Đặng Ngọc Quang, giám đốc Trung tâm Dịch vụ và phát triển nông thôn (RDSC) đưa ra quan điểm về mối quan hệ giữa Xã hội Dân sự và Nhà nước -ảnh Ưeb Anhbaochi,org

Trong tháng 9 mùa thu này, tại Bảo tàng Lịch Sử Quốc gia, lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại nước Việt có một cuộc triển lãm về Cải cách Ruộng đất. Cuộc triển lãm này rõ ràng là một nhắc nhở: người Việt đã từng trải nghiệm nhiều sang chấn xã hội to lớn như trong nạn đói 1945, các cuộc cải cách xã hội như CCRĐ, cải tạo công thương, các cuộc chiến thời chống thực dân, chiến tranh 1954-1975, và các cuộc xung đột biên giới, và thảm họa nhân tai, thiên tai. 

Cùng với cuộc triển lãm, dư luận báo chí lề trái và lề phải cùng dậy sóng. Cũng phải thôi vì đã lâu lắm một cơ quan văn hóa cấp trung ương của chính phủ mới tổ chức một cuộc trưng bày các hiện vật nhắc về một sự kiện xã hội có quy mô lớn làm nhiều người vui mừng và không ít người đau khổ. Cải cách ruộng đất được ước là đem lại ruộng đất, dù không được bao lâu cho hàng triệu gia đình nông dân, những cũng làm hàng ngàn gia đình khác mất mát tài sản, thậm chí hàng ngàn người mất mạng sống trong một tâm trạng được cảm nhận oan ức. Cải cách ruộng đất chắc chắn là một sang chấn (trauma- nỗi đau, tổn thương) xã hội to lớn, có hệ quả lâu dài xuyên thế hệ, khi những người con từ những gia đình bị xếp vào nhóm "trí, phú, địa, hào" không chỉ bị "đào tận gốc, trốc tận rễ" mà còn bị phân biệt đối xử trong tuyển dụng, học tập, trong tham gia đời sống xã hội, bất chấp cả những đóng góp của nhiều người trong số họ cho chính phủ trong những ngày trứng nước, và đóng góp cho cuộc kháng chiến chống thực dân. 

Thật đáng tiếc, việc hóa giải những nỗi đau đó không được chính thức đề cập trong các chương trình thực hành xã hội cũng như không có những chương trình nghiên cứu, hoặc đào tạo về hóa giải những nỗi đau đó. Trong khi đó, ở các nước như Mỹ, những môn trauma healing lại được xây dựng như một môn học trong ngành kiến tạo hòa bình (peace building), ví dụ như ở đại học Mennonite. Cũng có nhiều trường đại học đưa môn hóa giải sang chấn xã hội vào ngành công tác xã hội. 

Các chuyên gia về hóa giải sang chấn xã hội đưa ra 6 nhóm sang chấn chính: 

1. Sang chấn xuyên thế hệ (trans-generational): những sang chấn nằm sâu trong lịch sử và được chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác có chủ ý; 

2. Sang chấn liên thế hệ: những sang chấn mà một vài thế hệ cùng trải nghiệm; 

3. Sang chấn lặp: những sang chấn lặp đi lặp lại, ví dụ được coi là những sang chấn trong bạo lực gia đình hoặc những sang chấn mà những người phải chịu tái định cư phải chịu những xung đột xã hội lặp đi lặp lại; 

4. Sang chấn chia sẻ: những sang chấn mà một gia đình, hoặc một nhóm (tôn giáo) chịu đựng mà "tự nhiên" trở thành nỗi đau hay sang chấn mà tất cả nnhóm hay cộng đồng cùng phải chịu; 

5. Sang chấn tự chọn: là loại sang chấn được các thành viên cộng đồng tự nhận có chủ định. Sự kiện sang chấn có thể xẩy ra từ lâu trong quá khứ nhưng được lưu giữ trong trí nhớ của cộng đồng vì nó được nhắc lại, nhớ lại lặp đi lặp lại; và

6. Sang chấn kép (multiple): đây là loại sang chấn mà một sang chấn kéo theo những sang chấn ở dạng khác hoặc nhiều sang chấn cùng xảy ra một lúc. 

Không khó gì để nhận ra ở Việt Nam, loại sang chấn kép là phổ biến, và vì vậy con người với những vết thương khi chưa lành đã bị đè lên những chấn thương mới và càng khó lành hơn. Những cộng đồng chịu hậu quả nghiêm trọng của chiến tranh, có thể là nạn nhân của nghèo đói kinh niên, rồi vừa là nạn nhân của các vụ di dời , tái định cư, hoặc con người trong đó có thể lại là nạn nhân của bạo lực gia đình, hoặc kỳ thị về HIV/AIDS hoặc về xu hướng tình dục. Với những cá nhân, những cộng đồng đa chấn thương, bản thân sự tồn tại của họ trong xã hội đã là những chứng tích về sức sống của con người. Tuy nhiên, với những trường hợp tự trị liệu không thành công, xã hội lại có nhiều thêm những ca trầm cảm, những trường hợp bệnh lý về sức khỏe tâm thần. 

Với nhiều người, cách vượt qua nỗi đau hoàn toàn mang tính chất cá nhân. Cách tiếp cận hàn gắn nỗi đau ở cấp độ cá nhân là chấp nhận hoàn cảnh, như một sĩ quan quân đội Việt Nam cộng hòa đã nói với tôi khi gặp ở Tây nguyên, ông ấy nói về những ngày cải tạo: "bên thua thì phải chịu vậy thôi, còn thắng thì họ có quyền làm vậy". Những người chịu sang chấn trong cải cách và trong những sang chấn khác đã tự vượt lên với những nỗ lực tạo cho mình những "niềm vui, hạnh phúc" cá nhân và tự hào khi vượt được hoàn cảnh của mình. Khẩu hiệu mà nhiều người vận động cho quyền của phụ nữ vẫn nêu kiểu như hãy làm những điều mình thích, cần phải yêu chính mình hơn nữa, hãy tự thể hiện mình thậm chí vượt lên trên cả các quy ước hay những ước lệ thông thường, là ví dụ cho tiếp cận cá nhân trong cách hàn gắn nỗi đau. Phương thức đạt được hạnh phúc cá nhân bằng cách thể hiện mình được mô tả là hãy là chính mình "just the way you are". 

Tiếp cận trị liệu sang chấn này bắt đầu từ mỗi cá nhân, với sự tự chấp nhận, mỗi người tự nhìn nhận mình độc lập với mọi chuẩn mực của người khác, tự thể hiện mình, điều kiện chia sẻ những trải nghiệm cá nhân của mình với một/một vài cá nhân khác cùng cảnh ngộ. Với tiếp cận này, quan hệ với cộng đồng, với một chúa trời hay đức phật không có vai trò trong trị liệu sang chấn. Mỗi nạn nhân của sang chấn tìm được nơi trú ẩn trong bản thân mình, tự xoay sở với nội tâm mình. 

Điều thiếu hụt ở Việt Nam, là sự thiếu hụt của các cộng đồng hàn gắn nỗi đau để sự hàn gắn hay để vết thương được lành sẹo triệt để. Ở nhiều quốc gia, các cá nhân tìm đến những thể chế cộng đồng như già làng, hoặc các lãnh đạo tôn giáo để tìm kiếm sự động viên, an ủi hoặc trợ giúp tinh thần. Không chỉ các nạn nhân tìm đến nhau, mà trong cộng đồng có những thể chế hỗ trợ các nạn nhân. Những chia rẽ về ý thức hệ, về những giai cấp đối kháng mà bản thân các xung đột xã hội được áp đặt từ một nhóm này sang nhóm khác, là những yếu tố cản trở sự hình thành và hoạt động của các thể chế có vai trò hàn gắn những vết thương, những sang chấn xã hội.

Trong một thời gian dài, nhất là trong thời gian của các cuộc chiến, các thiết chế tôn giáo như nhà chùa, nhà thờ và các nhà tu hành bị thu hẹp, không đóng được vai trò là những nơi hỗ trợ hàn gắn những vết thương xã hội. Nhiều người vẫn còn nhớ ở nhiều vùng trung du, đồng bằng và bắc trung bộ, các nhà chùa, nhà thờ đã bị tháo dỡ hàng loạt trong các cuộc "cách mạng văn hóa", mà chỉ gần đây, những cơ sở này mới đang dần phục hồi và họ có đảm nhận vai trò phục hồi sang chấn. Cũng chỉ gần đây, một vài tổ chức NGO cũng hình thành những điểm hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình, hoặc những đường dây nóng, nhưng những điểm hỗ trợ này thật thưa thớt so với nhu cầu xã hội. Các thiết chế cộng đồng cũng thiếu vắng để hỗ trợ các nạn nhân của các sang chấn tái thiết lại những liên kết xã hội, khắc phục sự cách ly xã hội, tái hòa nhập, và cung cấp những hỗ trợ về thể chất và tâm lý- tinh thần cho các nạn nhân. Chỉ gần đây, những thuật ngữ này mới xuất hiện trong từ vựng của các tổ chức phát triển, mà cũng chỉ được áp dụng trong cộng đồng ở một bên "thắng cuộc". 

Trong một chừng mức nào đó, ở Việt Nam cũng có các thiết chế xã hội đang thực hiện hàn gắn những chấn thương xã hội. Đó là các chương trình chính sách hỗ trợ và vinh danh thương binh, gia đình liệt sĩ, hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam, hỗ trợ những người khuyết tật, chính sách giảm nghèo thực hiện qua ngành lao động thương binh xã hội. Đó cũng là các tổ chức quần chúng của phụ nữ, nông dân, thanh niên đang thực hiện hoạt động đền ơn đáp nghĩa, giúp đỡ người nghèo, hay hỗ trợ nạn nhân các thảm họa thiên tai. Đó cũng là vài trăm các tổ chức phi chính phủ (VNGO) và hàng ngàn các tổ chức thiện nguyện, các nhóm tự lực hay tôn giáo đi giúp đỡ những người bị thiệt thòi, đang chịu những căng thẳng cả về kinh tế, xã hội và tâm lý.

Có thể thấy, phần lớn các hoạt động của các chương trình này được dẫn dắt bằng lòng biết ơn, bằng sự thương cảm hay ý muốn bênh vực, chứ không phải bằng một hệ thống lý luận và phương pháp luận của ngành công tác xã hội hoặc của ngành kiến tạo hòa bình. Chỉ gần đây, có một vài ý tưởng về hàn gắn chấn thương ở quy mô cộng đồng hay xã hội về hòa giải dân tộc được đề xuất, nhưng những ý tưởng đó bị từ chối có lẽ vì nguyên nhân sâu xa là sự không tương tích quan điểm về vai trò của các thiết chế xã hội của các bên. Cũng chỉ gần đây, ngành công tác xã hội mới được tổ chức đào tạo ở bậc đại học và mới có mã số nghề. Hơn nữa, trong chương trình đào tạo của các khoa CTXH đều thiếu vắng môn học "hàn gắn chấn thương" - trauma healing. 

Cùng những năm "đổi mới" được khởi xướng từ 1986, những chương trình phát triển đem lại tăng trưởng cao về GDP, các cửa hàng trống rỗng trước Đổi mới giờ phủ la liệt hàng hóa sản xuất trong nước và nhập khẩu, chủ yếu từ Trung Quốc, nhưng cũng có những sản phẩm phụ là những dự án gây ra những sang chấn ở nhiều cộng đồng. Những dự án thủy điện hay hạ tầng cơ sở khác như đường cao tốc, là những ví dụ về các cuộc di cư "không tự nguyện" buộc cả cộng đồng phải di dời, tái định cư ở những vùng đất mới có chất lượng thấp, và nguồn lực sinh kế thiếu thốn. Nhiều nhóm dân cư cũng chịu những sang chấn trong những vụ cưỡng chế đất đai cho những dự án công nghiệp, hoặc thậm chí những cơ sở chỉ có chức năng nghỉ ngơi của "giới nhà giàu". Có những gia đình chịu sang chấn trong những vụ đầu tư thất bại hoặc là phía thua lỗ trong các cuộc cạnh tranh ở thương trường. Các nạn nhân bạo lực gia đình, với số vụ việc được ước tới một nửa số phụ nữ được trải nghiệm, cũng là những "khách hàng" của dịch vụ hàn gắn chấn thương. Nghèo đói ở mức cùng kiệt kéo dài nhiều năm trong nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi, chiếm 14% dân số, cũng là những sang chấn trầm trọng. Cũng không ít cộng đồng trải nghiệm những sang chấn do những lũ lụt của thiên nhiên hay của các thảm họa vì vỡ đập thủy lợi hay các vụ xả lũ của thủy điện. 

Thời gian vẫn chảy dài thêm, xã hội Việt Nam vẫn thiếu hụt những thiết chế để thực hiện chức năng hàn gắn những sang chấn của chiến tranh, của các tai họa thiên tai và nhân tai. Thiếu những chính sách phù hợp, các tổ chức mới hình thành và đảm nhận chức năng này thiếu một đội ngũ có kiến thức chuyên môn và trình độ chuyên nghiệp. Khi những tổn thương sang chấn xã hội từ những cuộc cải cách, các cuộc chiến tranh chưa được hàn gắn triệt để mà những tổn thương mới đang xuất hiện nhiều hơn với xu hướng "trầm cảm" của nền kinh tế từ 4 năm lại đây, đang nổi lên nhu cầu khách quan và cấp bách về xây dựng đội ngũ nhân viên CTXH và các tổ chức chuyên nghiệp có năng lực chuyên môn cao về hàn gắn sang chấn xã hội và hỗ trợ tâm thần và tâm lý.

***

PS. Việc đầu tiên có thể làm được mà không tốn kém là tìm hiểu và phổ biến cuốn Sổ tay của Ủy Ban Liên Ngành của Liên hiệp Quốc (IASC) về Hỗ trợ Tâm lý và Sức khỏe Tâm thần trong những tình huống khẩn cấp (2007). Cuốn sổ tay của IASA có thể tải về ở đây: 

http://www.who.int/mental_health/emergencies/guidelines_iasc_mental_health_psychosocial_june_2007.pdf

Theo FB Đặng Ngọc Quang

Xem thêm…